Tregtia e Sovranitetit Shtetëror: Forcimi i Ekonomisë Informale në Shqipëri

Elda Papa

Universiteti Europian i Tiranës

Hyrje

Shkalla e lartë e informalitetit në shoqërinë shqiptare shihet si një nga faktorët më shqetësues që pengon zhvillimin dhe demokratizimin e vendit, dhe rrjedhimisht progresin e tij në përmbushjen e aspiratave për anëtarësim në strukturat euro-atlantike. Ka vite që retorika antikorrupsion, akuzat e ndërsjellta të forcave kryesore politike në vend për përfshirje të zyrtarëve të lartë qeveritarë apo politikanëve të ndryshëm në aktivitete kriminale janë bërë refreni i politikës shqiptare. Sado e çuditshme të duket, akuzat ngrihen thjesht për t’i shërbyer garës për pushtet politik dhe jo drejtësisë për të vënë përpara përgjegjësisë ligjore ata pushtetarë që prezupozohet të jenë të përfshirë në afera korruptive apo kriminale.

Kjo ese do të trajtojë rritjen dhe dinamikën e ekonomisë informale në shoqërinë shqiptare pas ndryshimeve politike, ekonomike dhe shoqërore të fillimit të viteve 1990-të. Kjo dukuri nuk ishte e re për shqiptarët. Edhe gjatë sistemit të kaluar komunist, për shkak të gjendjes së vështirë ekonomike, shqiptarët ishin të detyruar të blinin ushqime dhe mallra në tregun e zi, duke favorizuar ekonominë informale. Ky aktivitet kontrollohej nga zyrtarët shtetërorë, të cilët gëzonin edhe pjesën e tyre të përfitimit.[1] Forcimi i grupeve kriminale që zhvillojnë tregtinë informale shpjegohet me liberalizimin e ekonomisë post-komuniste shqiptare dhe dobësimin e monopolit të shtetit mbi ushtrimin e forcës. Nga ana tjetër, vetë autoritetet shtetërore shqiptare intensifikuan më tej këtë proces duke u përfshirë në atë që mund të quhet “tregti e sovranitetit”. Me sa duket pushtetarë të lartë shtetërorë kanë “shitur” sovranitetin e vendit në këmbim të përfitimeve ekonomike dhe politike. Rifitimi i sovranitetit të humbur nuk është aspak i lehtë pasi grupet kriminale jo vetëm janë në gjendje të sfidojnë autoritetin shtetëror duke i ofruar shoqërisë përmes ekonomisë informale atë çfarë shteti nuk është më në gjendje të ofrojë përmes ekonomisë formale, por tashmë ata janë bërë pjesë integrale e krimit të organizuar ndërkombëtar që sa vjen e forcohet dhe sofistikohet në përgjigje të intensifikimit të përpjekjeve të bashkërenduara të shteteve për ta luftuar.

Liberalizimi i ekonomisë post-komuniste shqiptare dhe rritja e informalitetit

Në fillim të viteve 1990-të Shqipëria doli nga një sistem shumë i ashpër që e kishte izoluar vendin për vite me rradhë, duke thelluar varfërinë dhe rrënuar kapacitetet ekonomike të vendit. Pavarësisht pikënisjes jo fort të favorshme, progresi i vendit përsa i përket politikave transformuese në vitet e para të tranzicionit është konsideruar mbresëlënës. Me shpejtësi u kryen një numër reformash kritike. Autoritetet shqiptare ndërmorrën liberalizimin e ekonomisë, sidomos pas ardhjes në pushtet të Partisë Demokratike në zgjedhjet e marsit 1992. Monopoli i shtetit mbi tregtinë e jashtme mori fund në vitin 1991, dhe kufizimet sasiore mbi eksportet dhe importet u hoqën në një masë të madhe duke nisur nga 15 shtatori i atij viti.[2]

Suksesi i Shqipërisë erdhi si pasojë politikave të forta që ajo ndoqi për të bërë ndryshimet e duhura në përshtatje me praktikat e ekonomisë së tregut. Gjatë periudhës 1992-1995, autoritetet arritën të reduktonin defiçitin në buxhetin e brendshëm, nga 44% e PPB-së (1991), në më pak se 7%. PPB-ja u rrit me një mesatare vjetore rreth 9%. Inflacioni u zvogëlua rreth 3 herë në krahasim me vitin 1992, duke arritur në shifrën 6% nga mesi i vitit 1995. Njëkohësisht u ndërmorrën një sërë reformash strukturore, duke përfshirë privatizimin dhe liberalizimin e çmimeve.[3] Rritja ekonomike në vitet 1993-1996 shpjegohet edhe me emigrimin e shqiptarëve. Kjo jo vetëm lehtësoi qeverinë shqiptare nga barra për të menaxhuar një papunësi të jashtëzakonshme, por nga ana tjetër të ardhurat që ata dërgonin tek familjarët e tyre në Shqipëri përbënin një ndihmë të madhe për ekonominë shqiptare.[4]

Në të njëjtën kohë, reformat e ndërmarra zgjeruan hapësirat për zhvillimin e ekonomisë informale. Termi ekonomi informale i referohet aktiviteteve ekonomike të paregjistruara, të cilat nuk rregullohen në rrugë institucionale. Hapja e vendit në fillim të viteve 1990-të ndikoi ndjeshëm në dobësimin e kapaciteteve të institucioneve shtetërore shqiptare për të kontrolluar gamën e gjerë të aktiviteteve ekonomike të sipërmarrësve privatë. Sipas Mittelman dhe Johnston, hapja e tregjeve, liberalizimi i tregtisë, lehtësimi e masave rregulluese dhe privatizimi i ndërmarrjeve shtetërore, i ofron grupeve kriminale mundësi të paprecedenta përfitimi, sidomos në rastet kur shteti nuk arrin të sigurojë nivelin bazë të sigurisë, drejtësisë dhe barazisë.[5] Kontradita që ekziston mes sistemit të shtetit sovran dhe ekonomisë globale, e ka bërë Barkin-in të argumentojë se tregtia informale merr jetë në plasaritjet e sistemit të shtetit sovran.[6]

Gjithsesi, paaftësia e shtetit për të kontrolluar aktorët jo-shtetërorë të përfshirë në veprimtari informale nuk është e vetmja arsye që shpjegon pse këto aktivitete ekzistojnë. Shpesh, zyrtarët shtetërorë e kanë toleruar apo edhe lehtësuar vazhdimin e aktiviteteve të grupeve kriminale, në shkëmbim të kontrollit mbi konkurrentët e rinj në treg, ashtu edhe mbi kundërshtarët politikë.[7] Vetëm pak ditë më parë kryeministri Sali Berisha, në atë kohë president i Republikës, pranoi implikimin e tij në thyerjen e embargos që OKB-ja kishte vendosur ndaj regjimit të ish-Jugosllavisë në fillim të viteve ’90-të. Faktet flasin se qeveria demokratike e asaj kohe jo vetëm toleroi kontrabandën e karburanteve nga Shqipëria drejt Malit të Zi, por u përfshi edhe vetë në këtë aktivitet fitimprurës. Firma tregtare “Shqiponja”, e cila merrej vetëm me tregtinë e naftës dhe ishte pothuaj e pakonkurueshme në treg, u themelua nga Partia Demokratike pikërisht në vitin 1993 kur filloi thyerja e embargos dhe u mbyll në vitin 1996, me heqjen e embargos.[8] Me sa duket lidhjet mes politikës dhe krimit në atë kohë kanë qenë të forta, pasi zyrtarë të lartë ishin të përfshirë në kontrabandën e armëve, cigareve apo falsifikimin e dokumenteve.[9]

Siç shihet, luftrat në Ballkan dhe embargoja e OKB-së ndaj regjimit serb favorizuan rritjen e informalitetit në vend. Eshtë e ditur tashmë se në rastet kur komuniteti ndërkombëtar vendos sanksione ndaj një regjimi me qëllim që t’i japë fund një lufte, regjimi nën shënjestër zhvillon tregun informal me qëllim që të sigurojë të ardhurat e nevojshme dhe të forcojë pushtetin e vet. Si rrjedhojë, sanksionet rritin nivelin e kriminalizimit të ekonomisë dhe politikës së atij vendi. Andreas argumenton se në rastin e ish-Jugosllavisë, trafikimi nën sanksione shihej si “normal” që do të thotë se bëhet një formë tregtie e pritshme dhe e pranueshme. Për më tepër, ai vë rë se këto aktivitete përhapen në të gjithë rajonin ku ndodhet vendi ndaj të cilit është vendosur embargoja, duke krijuar kështu një aktivitet të gjerë të krimit të organizuar.[10]

Ende nuk dihet se cili ka qenë roli i kësaj kontrabande në ngritjen dhe ushqimin e firmave piramidale. Megjithatë, fakti që rrëzimi i këtyre firmave që shkaktoi edhe krizën më të thellë që Shqipëria ka përjetuar gjatë tranzicionit, erdhi pikërisht pak kohë pas heqjes së embargos ndaj vendit fqinj të bën të mendosh se kontrabanda ka qenë një burim kryesor të ardhurash për financimin e interesave tepër të larta që këto firma ofronin për depozitat e parave. Për më tepër, firmat piramidale nuk u kontrolluan dhe nuk u monitoruan nga qeveria e Partisë Demokratike në atë kohë për arsye se, me sa duket, vetë klasa drejtuese përfitonte mbështetje nga këto fonde dhe ishte e interesuar për vazhdimësinë e tyre.[11]

Kriza e vitit 1997-të dhe rrënimi i mëtejshëm i autoritetit të shtetit

Dobësia e institucioneve të shtetit shqiptar ndikoi jo vetëm në rritjen e informalitetit në ekonominë shqiptare, por përbën edhe shkakun kryesor të krizës së thellë që kaloi vendi në vitin 1997-të. Shqiptarëve u mungonte eksperienca me ekonominë e tregut dhe me principet që rregullojnë jetën në një shoqëri të hapur demokratike, ndaj hapja e vendit dhe reformat që u ndërmorrën nga qeveria nuk mund të mbështeteshin as në institucione të forta shtetërore që do të garantonin zbatimin e tyre, as në një shoqëri të zhvilluar civile që respekton ligjin dhe ndjek rregullat e politikës demokratike.

Rrëzimi i firmave piramidale u shoqërua me pakënaqësi dhe reagim të ashpër të shqiptarëve ndaj institucioneve shtetërore, të cilat u konsideruan përgjegjëse për humbjen e të ardhurave të investuara në këto firma. Protestat filluan në Tiranë dhe disa qytete të jugut të vendit nga mesi dhe fundi i janarit 1997. Sipas Biberaj opozita e asaj kohe përfitoi nga rasti dhe punoi për të nxitur shpërthimin e trazirave kundër qeverisë. Nga ana e saj qeveria përdori gjithnjë e më shumë mjete jodemokratike për të ndaluar veprimtarinë e opozitës.[12] Në jug të vendit u krijuan komitete rebele në qytetet kryesore si Vlorë, Sarandë, Tepelenë dhe Gjirokastër. Rebelët kishin rrëmbyer sasi të mëdha armësh, kishin marrë nën kontroll qytetet dhe kërkonin dorëheqjen e Berishës. Socialistët deklaronin se nuk ishin ata që i kontrollonin rebelët, por nuk bënin ndonjë përpjekje për t’u distancuar prej tyre. Në mes të marsit autoriteti i qeverisë mezi arrinte jashtë territorit të Tiranës dhe Durrësit.[13]

Situata u karakterizua nga ajo që Mary Kaldor e quan “privatizimi i dhunës” nga grupe të armatosura, jo-shtetërore[14] dhe u shoqërua me një rritje të aktivitetit kriminal. Shteti shqiptar i humbi plotësisht karakteristikat e një shteti modern: monopolin mbi ushtrimin e dhunës, monopolin mbi mbledhjen e taksave, dhe kapacitetin për të vendosur drejtësi. Përgjithësisht, mungesa e monopolit mbi ushtrimin e forcës shkatërron kapacitetin e shtetit për të mbrojtur qytetarët, të cilët si rezultat nuk e shohin më kërkesën e shtetit për të mbledhur taksa si legjitime dhe përpiqen të shmangin pagimin e tyre. Si rezultat, kapaciteti dhe cilësia e qeverisjes rrënohet gjithnjë e më shumë, sepse të ardhurat financiare të shtetit zvogëlohen vazhdimisht. Në përpjekje për të rritur këto të ardhura, shteti rrit barrën financiare mbi ekonominë formale. Kjo nga ana tjetër rrit edhe më ekonominë informale, pasi individët ndihen të mbingarkuar nga taksat e shtetit, dhe përpiqen të gjejnë një “rrugëdalje”.

Shqipëria vazhdon t’i vuajë edhe sot pasojat e rrënimit të autoritetit shtetëror gjatë vitit 1997-të. Megjithë përparimin e ndjeshëm politik dhe ekonomik[15] të arritur nga qeveria socialiste që drejtoi vendin deri në vitin 2005, problematik vazhdoi të mbetej progresi i ulët në përpjekjet për forcimin e shtetit ligjor, luftën kundër kontrabandës, trafiqeve të paligjshme dhe korrupsionit. Sipas raporteve të FMN-së, të ardhurat totale të mbledhura nga taksat për Shqipërinë, për vitin 2002, ishin në nivelin 19% të PBB-së, duke mos arritur as nivelin e taksave të mbledhura në vitet 1991-1992, kur niveli i taksave të mbledhura zinte 25% të PBB-së. Shqipërinë e ndan nga mesatarja e vendeve të rajonit, një diferencë prej 16%, e cila përkthehet në 104 miliardë lekë ($900 milionë) më pak të ardhura në buxhetin e shtetit. Problematik shfaqet edhe niveli i lartë i kontrabandës. Në vitin 2002, mbi 50% e importeve shqiptare rezultonte e padeklaruar, ndërkohë që humbjet në buxhetin e shtetit si rezultat i kontrabandës llogariteshin rreth $600 milionë në vit. Sigurisht, në masë të madhe ky fenomen i faturohej nivelit të lartë të korrupsionit.[16] Sipas raporteve të Bankës Botërore dhe BERZH-it, Shqipëria mbetet vendi më i korruptuar në rajon. Për vitin 2004, pavarësisht nga niveli i lartë i aktivitetit pothuajse në të gjitha fushat e mundshme të programeve antikorrupsion, Shqipëria ishte i vetmi vend në të cilin korrupsioni i administratës dhe pushtimi i shtetit prej korrupsionit ishin rritur.[17]

Korrupsioni mund të shihet si një simptomë e bashkëekzistencës simbiotike të autoritetit shtetëror me atë joshtetëror. Paradoksalisht, korrupsioni është cilësuar si dëshmi e fuqisë së shtetit, në kuptimin që grupeve informale u duhet të korruptojnë shtetin, pasi nuk mund ta anashkalojnë atë plotësisht.[18] Gjthsesi, fakti që duke u korruptuar zyrtarët shtetërorë “shesin” sovranitetin e shtetit për përfitime personale, tregon që korrupsioni nuk mund të jetë me shumë se dëshmi e fuqisë së personave të veshur pushtet, por jo e fuqisë së shtetit si i tillë. Në fakt korrupsioni ka qenë një dukuri e zakonshme edhe në sistemin e kaluar komunist. Sipas Ivan Krastev, Europa Lindore gjatë tranzicionit kaloi nga “shoqëria më bëj një favor” në “shoqërinë më jep një rryshfet”. Sipas tij, korrupsioni përceptohet si më shqetësues në shoqëritë post-komuniste pasi favori, për shkak të karakterit të tij jomonetar dhe rolit të tij në rishpërndarjen e të ardhurave dhe pushtetit, shihej si më i pranueshëm nga shoqëria. Ndërkohë rryshfeti është më pak i pranueshëm pasi është një mekanizëm që prodhon pabarazi sociale. [19]

Gjithashtu, “privatizimi i dhunës” gjatë 1997-ës rrënoi edhe më besimin tek gjykatat e prokuroria. Në rastin kur gjyqësori, për shkak të korrupsionit, inefiçiencës dhe kapaciteteve të tij të dobëta shtrënguese për zbatimin e vendimeve të marra, nuk mund të garantojnë sigurinë publike, sipas Mittleman-it, grupe private të sigurisë, ndonjëherë vetë kriminelë, shfaqen si një industri në rritje, për të plotësuar vakumin e krijuar duke ofruar këtë shërbim që nuk ofrohet nga zyrtarët e korruptuar. Paradoksi është se kriminelët ofrojnë siguri, ndërkohë që policët përfshihen në krim.[20] Kjo e ka bërë Thomas Schelling të argumentojë se krimi i organizuar është për ekonominë informale, çfarë qeveria është për biznesin formal.[21] Në një situatë të tillë, ajo që vuan më shumë është pjesa formale e shoqërisë, e cila mbetet e pambrojtur për shkak të paaftësisë së strukturave shtetërore për të përmbushur rolin e tyre, çka përbën një shtysë më shumë për të hyrë në informalitet.

Volkov-i pohon se në afat-shkrutër grupet private të sigurisë ndihmojnë rritjen ekonomike të vendit. Megjithatë potenciali i tyre është i kufizuar, pasi ushtrimi i forcës është i ngjashëm me ekonomitë e shkallës – të drejtat monopoliste sjellin përfitim më të madh. Sikurse ka argumentuar edhe North-i, zgjidhja më efiçente është ekzistenca e një pale të tretë që zbaton një sistem universal rregullash, monitoron zbatueshmërinë e kontratave ligjore, dhe dënon rastet e moszbatimit në bazë të një grupi procedurash standarte, të njëta për të gjithë. Për të, kjo palë e tretë është shteti modern, i cili e përdor forcën e tij shtrënguese në mënyrë të paanshme, duke siguruar mbrojtjen e gjithë qytetarëve dhe detyrimin e zbatimit të rregullave nga ana e tyre. Në kushte të tilla, potenciali për rritjen ekonomike është më i madh.[22]

Ndonëse mund të ketë një konsensus mbi përfitimet që sjell formalizimi i ekonomisë dhe i shoqërisë në tërësi, aktorët shtetërorë hasin probleme të mëdha gjatë përpjekjeve të tyre për të legalizuar një ekonomi të pas-luftës, siç mund të konsiderohet ajo e Shqipërisë së pas 1997-ës, pjesërisht sepse liderët qeveritarë mbështeten vetë në burime pushteti të paligjshme.[23] Fakti që bandat e armatosura, të cilat kontrollonin pjesën më të madhe të territorit shqiptar gjatë trazirave të vitit 1997-të, ndikuan në rrëzimin e qeverisë demokratike dhe ardhjen në pushtet të Partisë Socialiste, e vendos këtë të fundit në një pozitë mjaft të pafavorshme për të luftuar me vendosmëri grupet që mbështetën ardhjen e saj në pushtet. Për më tepër, në kushtet e një defiçiti të theksuar në zotërimin e monopolit të ushtrimit të forcës në shoqëri, autoritetet shtetërore do të përfitonin nga “paqja” me këto grupe joshtetërore të sigurisë, për të forcuar pushtetin shtetëror.

Rruga e vështirë drejt formalizimit

Pavarësisht përfitimeve që mund të sjellë informaliteti për grupe të caktuara në pushtet, lufta kundër aktiviteteve informale është domosdoshmëri për çdo shtet, pasi ndikon drejtpërdrejtë në forcimin e sovranitetit de jure të tij, dhe ruajtjen e legjitimitetit të tij, çka është e vetmja gjë që e dallon nga aktorë të tjerë kriminalë që ofrojnë mbrojtje.[24] Për rrjedhojë, një shtet ndihet i detyruar që shfaqë vullnetin e tij për të luftuar informalitetin.

Si pasojë e rritjes së presionit të qeverisë italiane dhe BE-së, qeveria shqiptare ndërmori disa masa për të luftuar trafikimin e qenieve njerëzore me gomone nga brigjet shqiptare drejt atyre italiane. Në dhjetor 2001, Kuvendi i Shqipërisë miratoi një strategji kundër trafiqeve, dhe ngriti një njësi speciale policore kundër trafiqeve. Përndjekja e trafikantëve mbetej hallka më e dobët e zinxhirit. Korrupsioni në rradhët e policisë dhe mungesa e një sistemi të mbrojtjes së dëshmitarëve dëmtonte hetimet. Sipas raportit të Departamentit të Shtetit “10 përqind e viktimave të huaja të trafikuara përmes Shqipërisë deklaronin se policia ishte drejtpërdrejtë e përfshirë.”[25] Megjithë problemet e vërejtura Shqipëria arriti rezultate mjaft të suksesshme në monitorimin dhe ndalimin e trafikut të qenieve njerëzore. Gjatë periudhës 1999-2002 u sekuestruan 197 gomone që përdoreshin për të trafikuar njerëzit drejt brigjeve të Italisë. [26] Gjatë vitit 2004 Policia e Shtetit arriti të luftonte 30 grupe kriminale me 101 anëtarë të përfshirë në trafikimin e femrave, fëmijëve, armëve dhe qenieve njerëzore në përgjithësi. [27]

Ndonëse gomonet që trafikojnë njerëz përmes detit Adriatik mund të konsiderohen dukuri që i përkasin të shkuarës, tashmë trafikatët përdorin mënyra më të sofistikuara për të vazhduar veprimtarinë e tyre. Ata përdorin fluturimet e zakonshme, duke i bërë klandestinët të shfaqen si turistë.[28] Trafikatët oranizojnë përmes një rrjeti të tërë agjensish kërkesat, udhëtimin dhe dokumentet false për të hyrë në zonën Shengen. Kjo realizohet në bashkëpunim të ngushtë me organizata analoge në zonat e tranzitit dhe të mbërritjes.[29] Një tjetër skemë e përdorur nga trafikatët shqiptarë është krijimi i skuadrave të rreme të futbollit për të trafikuar klandestinët në vendet e BE-së.[30]

Sipas raportit të Komisionit Europian të vitit 2003, edhe pse qeveria shqiptare kishte bërë disa hapa përpara në kontrollimin e emigracionit illegal drejt BE-së, trafiku i qenieve njerëzore, drogës, format e tjera të krimit të organizuar dhe korrupsioni në sistemin gjyqësor, dogana dhe polici mbeteshin çështje shumë shqetësuese. Mungesa e angazhimit serioz të qeverisë për t’i dhënë zgjidhje këtyre çështjeve problematike shihej si arësyeja kryesore për situatën në të cilën ndodhej vendi.[31] Të dhënat tregojnë se në vitin 2002 ishin arrestuar vetëm 3% e punonjësve të policisë për të cilët ishte bërë kallëzim në Prokurori. Kjo shifër ishte 4% për vitin 2003 dhe në vitin 2004 u rrit në16%.[32] Gjatë nëntë muajve të parë të vitit 2002, vetëm 37 trafikantë nga 213 rastet në ndjekje nga Prokuroria e Përgjithshme përfunduan në burg; 176 çështjet e tjera u mbyllën si pasojë e paaftësisë për të mbledhur faktet e duhura, ose gabimeve në procedurë.[33]

Në analizën e saj të korrupsionit në Shqipëri, Daniela Irrera arrin në përfundimin se fakti që çdo institucion duket të jetë i ndikuar nga krimi i organizuar, bën që ndihma e jashtme, kryesisht përmes programeve të BE-së, të jetë inefektive dhe vetëm sa ndihmon strukturat kriminale duke ofruar më shumë të ardhura publike për aktivitetin e tyre, përmes lidhjeve korruptive.[34] Problemi nuk ekziston në mungesën e strategjive apo legjislacionit përkatës, por në mungesën e zbatimit të tyre. Ashtu siç argumenton edhe Andreas, “kur shteti hyn në biznesin e krimit, dalja nga ky biznes është e vështirë”, pasi përfitimet afatshkurtra të një grupi të caktuar marrin përparësi ndaj interesit të përgjithshëm të shoqërisë në afatgjatë. Për më tepër, është e vështirë të rivendoset pranimi shoqëror i normave ligjore në rast se ato kanë munguar për një kohë të gjatë.[35]

Me rikthimin në pushtet të partisë demokratike vihen re hapa përpara si në luftën kundër trafikut të drogës ashtu edhe në luftën kundër krimit të organizuar.[36] Gjithsesi shumë mbetet për të bërë dhe shihet qartë se vetëm vullneti i qeverisë për të luftuar këto dukuri nuk mjafton. Intensiteti dhe forma e kontrollit shtetëror mendohet të luajë një rol kryesor në forcimin e organizatave kriminale. Sa më shumë rriten përpjekjet e shtetit për të ndaluar aktivitetet kriminale në një shoqëri, aq më shumë rritet niveli i organizimit të krimit.[37] Për me tepër, si pasojë e bashkërendimit të përpjekjeve në nivel ndërkombëtar, organizatat kriminale po zhvillojnë aleanca strategjike për të përballuar rritjen e kontrollit, çka rrit edhe kërcënimin që ato përbëjnë për autoritetin shtetëror.[38] Pikërisht nën këtë dritë shihet edhe sofistikimi i trafikut të qenieve njerëzore në Shqipëri pas masave të ndërmarra nga qeveria për të ndaluar shfrytëzimin e rrugëve detare nga aktorët e përfshirë në këtë veprimtari.

Konkluzion

Si përfundim, tregtia informale, edhe pse nuk ishte një dukuri e re për shoqërinë post-komuniste shqiptare, u rrit me ritme të shpejta falë liberalizimit të ekonomisë dhe paaftësinë e shtetit për të mbajtur monopolin mbi ushtrimin e forcës. Për më tepër, me sa duket, vetë autoritetet shtetërore shqiptare, për qëllime përfitimi, kanë toleruar zhvillimin e tregtisë informale, duke “shitur” sovranitetin shtetëror. Ndonëse në afatshkurtër tregtia informale ka ndikuar në rritjen ekonomike të vendit, pasi informaliteti e bën ekonominë e një shteti më dinamike dhe forcon shpirtin sipërmarrës[39], pasojat në afatgjatë janë mjaft të dëmshme për shoqërinë. Dobësimi i monopolit të shtetit shqiptar mbi ushtrimin e forcës ka cënuar legjitimitetin e tij, aftësinë për të mbledhur taksat, e për rrjedhojë aftësinë për të ofruar siguri, drejtësi dhe shërbime të tjera ndaj qytetarëve. Autoritetet jo-shtetërore kanë mbushur hendekun e krijuar dhe sfidojnë autoritetin shtetëror duke i ofruar shoqërisë përmes ekonomisë informale çfarë shteti nuk është në gjendje të ofrojë, duke dobësuar edhe më autoritetin, legjitimitetin dhe aftësinë e shtetit për të fituar sovranitetin e humbur. Dalja nga ky rreth vicioz duket mjaft e vështirë. Mund të themi se për sa kohë që ekonomia informale do të ofrojë kushte më të mira se ekonomia formale, aftësia e shtetit për të ulur nivelin e tregtisë informale do të mbetet e kufizuar.

* Elda Papa është pedagoge në Universitetin Europian të Tiranës. Pas diplomimit për shkenca politike në Universitetin e Tiranës, ka punuar për një periudhë disa mujore në Ministrinë e Punëve të Jashtme, e më pas ka ndjekur një kurs intensiv për diplomatët e rinj në Akademinë Diplomatike të Vjenës. Ka kryer Masterin për Marrëdhënie Ndërkombëtare dhe Studime Europiane në Central European University, Budapest.

[1] Irrera, Daniela. (2006) The Balkanization of Politics: Corruption in Albania, EUI Working Paper RSCAS, No. 2006/18, f. 10

[2] Clunies-Ross, Anthony. and Sudar, Petar. (1998) Albania’s Economy in Transition and Turmoil, 1990-97, (England: Ashgate), f. 11, 15

[3] IMF, Albania-Recent Economic Developments, Report No.97/21, prill 1997, f. 3

[4] Clunies-Ross, Anthony. and Sudar, Petar. (1998) Albania’s Economy in Transition and Turmoil, 1990-97, (England: Ashgate), f. 21-24

[5] Mittelman, James and Johnston, Robert. (1999) “The Globalization of Organized Crime: The Courtesan State, and the Curruption of Civil Society”, Global Governance, 5:1, f. 4-7

[6] Barkin, Samuel J. (2005) “Illicit Economic Activity and the Interstices of Sovereignty”, unpublished paper, University of Florida, f. 1

[7] Friman, H. Richard. and Andreas, Peter. (eds). (1999) Illicit Global Economy and State Power, (Lanham, MD: Rowman and Littlefield), f. 10

[8] “Shqiponja” e Kontrabandës”, Mapo, Nr. 9, 9 dhjetor 2006, f. 10-11

[9] Irrera, Daniela. (2006) The Balkanization of Politics: Corruption in Albania, EUI Working Paper RSCAS, No. 2006/18, f. 11

[10] Andreas, Peter. (2005) “Criminalizing Consequences of Sanctions: Embargo busting and its Legacy”, International Studies Quarterly 49, f. 334, 337

[11] Clunies-Ross, Anthony. and Sudar, Petar. (1998) Albania’s Economy in Transition and Turmoil, 1990-97, (England: Ashgate), f. 26, 27

[12] Biberaj, Elez. (2000) Shqipëria në Tranzicion, (Tiranë: ORA), Botimi i parë 1998, f. 484-486, 488-9

[13] Ibid, f.486-7, 490-3

[14] Kaldor, Mary. (1999) New and Old Wars: Organized Violence in a Global Era, (Cambridge: Polity), f. 4, 5

[15] Banka Botërore (2002) Strategjia e Asistencës për Shqipërinë 2003-2005, Raport No. 24189-ALB, f.1

[16] Ylli, Altin., “Mbi ekonominë informale”, Monitor, 26 nëntor 2003, f. 23.

[17] “Shqipëria, Korrupsioni në rritje”, Monitor, 4 shkurt 2004, f. 6

[18] Andreas, Peter. (2004) “Illicit International Political Economy: the Clandestine Side of Globalization”, Review of International Political Economy 11:3, f. 647

[19] Krastev, Ivan. (2004) Shifting Obsessions: Three Esseys on the Politics of Anticorruption, (Budapest: CEU Press), f. 7, 66

[20] Mittelman, James and Johnston, Robert. (1999) “The Globalization of Organized Crime: The Courtesan State, and the Curruption of Civil Society”, Global Governance, 5:1, f. 11

[21] Volkov, Vadim. (2002) Violent Entrepreneurs: The use of Force in the Making of Russian Capitalism, (Ithaca: Cornell University Press), f. 21, 34, 35, 53

[22] Ibid, f. 39, 40

[23] Schlichte, Klaus. (2003) “State Formation and the Economy of Intra-state Wars”, in Jung, Dietrich (ed.). Shadow Globalization, Ethnic Conflicts and New Wars: Political Economy of Intra-State War, (London: Routledge), f. 30

[24] Barkin, Samuel J. (2005) “Illicit Economic Activity and the Interstices of Sovereignty”, unpublished paper, University of Florida, f. 14

[25] Human Rights Watch World Report 2003, http://hrw.org/wr2k3/europe1.html, aksesuar më 6 prill 2006

[26] Policia e Shtetit e vendosur ne lufte kunder trafiqeve ilegale:Bllokohen 197 mjete lundruese qe perdoreshin per trafik klandestinesh gjate viteve '99-2002

http://pages.albaniaonline.net/mpo/2002/gusht/statistika%20antiftrafik'99-2002.htm, aksesuar më 6 prill 2006

[27] Ministria e Rendit Publik, RAPORT Për punën e bërë nga Policia e Shtetit gjatë vitit 2004 dhe disa detyra orientuese për vitin 2005, mbajtur nga Drejtori i Përgjithshëm i Policisë së Shtetit, Drejtues Bajram Ibraj

http://www.moi.gov.al/2004/dhjetor/raporti_2004-policia.pdf, aksesuar më 6 prill 2006

[28] “Adesso i clandestini piovono dal cielo”, Panorama, 28 may 2004, http://www.meltingpot.org/articolo2912.html, aksesuar më 12 prill 2006

[29] Italian Intelligence Magazine, The Growing Albanian Mafia: from the Risk of Area to the Great Alliances, http://www.sisde.it/Gnosis/Rivista5.nsf/ServNavigE/19, aksesuar më 12 prill 2006

[30] Bala, Alban. Shqiperi: Skema e Trafikimit te Ekipit te Futbollit http://www.iwpr.net/?apc_state=henibcr2003&l=sq&s=f&o=157463, aksesuar më 2 prill 2006

[31] Commission of the European Communities (2003), Albania – Stabilisation and Association Report 2003, Bruksel, f. 3

[32] PAMECA (2005), Raport Paraprak për periudhën janar – mars 2005, prill 2005, Tiranë, f. 27

[33] Commission of the European Communities (2003), Albania – Stabilisation and Association Report 2003, Bruksel, f. 7

[34] Irrera, Daniela. (2006) The Balkanization of Politics: Corruption in Albania, EUI Working Paper RSCAS, No. 2006/18, f. 28

[35] Andreas, Peter. (2004) “Criminalized Legacies of War: The Clandestine Political Economy of the Western Balkans”, Problems of Post-Communism, 51:3, f. 4; shiko edhe Andreas, Peter. (2005) “Criminalizing Consequences of Sanctions: Embargo busting and its Legacy”, International Studies Quarterly 49, f. 337, 348

[36] Commission of the European Communities (2006) Albania 2006 Progress Report, SEC (2006) 1383, Bruksel, nëntor 2006, f. 43-45

[37] Friman, H. Richard. and Andreas, Peter. (eds). (1999) Illicit Global Economy and State Power, (Lanham, MD: Rowman and Littlefield), f. 7

[38] Hall, Rodney Bruce. and Biersteker, Thomas J. (2002) The Emergence of Private Authority in Global Governance, (New York: Cambridge University Press), f. 17

[39] Schneider, Friedrich. and Enste, Dominik. (2000) “Shadow Economies: Sizes, Causes, and Consequences”, Journal of Economic Literature, 38:1, f. 89